RUBY ELIZABETH

Het is maandagavond, half zeven, donker als in winter. Fieke heeft een afspraak in het oude centrum van Saint Chaffrey en ik ga met haar mee. Er is niemand in het dorp. Alleen wat vastgeplakte herfstbladeren op de natte vlakte van het plein lijken te wachten op, misschien, een wind om ze los te trekken en mee te nemen

Maar in een winkeltje op de hoek branden de lichten en de kachel. Daar loopt Bruno heen en weer, verstopt achter rijen skischoenen, tussen, onder en boven rijen skischoenen, een oude, gezette man met een frons en het krullende grijze haar van een vriendelijke maar vermoeide winkelier.

Nu moet je eerst iets weten over skischoenen. Die zijn hard en zeker niet gemaakt voor warme, zachte mensenvoeten. Een skischoen maakt een ‘tok tok’ geluid als je erop klopt met je knokkels of een ‘tik-tik tik-tik’ geluid als je erin loopt over het trottoir. Ze buigen niet en willen vooral niet met je mee, behalve als de sneeuw toevallig valt en de helling steil naar beneden loopt.

Maar Fieke en zoveel anderen skiërs willen nu juist naar boven. Die willen vele kilometers en hoogtemeters met de hardplastic schoenen overbruggen, alsof ze gemaakt zijn van schuimrubber en orthopedisch dons, zo licht als Nike-air maar rigide als – juist ja – een skischoen voor de afdaling.

Natuurlijk zijn er talloze skischoenen die zowel gemaakt zijn voor de beklimming als de afdaling, maar echt lekker loopt het nooit. Plastic blijft plastic en warme, zachte mensenvoeten van skitoerfanaten gaan er het liefst, zo eind herfst, poedeltje naakt vandoor (richting een warm eiland vol zacht zand). De enige die ze kan verleiden tot een langdurig verblijf in een skischoen is Bruno.

Bruno heeft klanten door heel Frankrijk, jonge talenten en olympisch kampioenen, skileraren, pisteurs en berggidsen, heren en dames zoals Fieke wiens voeten vreemde vormen aan beginnen te nemen. Zijn agenda is zo vol en ongeorganiseerd als zijn winkel, maar hij luistert geduldig naar Fieke’s problemen en begint dan met praten, deels tegen haar en deels tegen zichzelf, misschien dat ze dit eens moet proberen of dat, anders ligt beneden nog wel iets anders, een plastic huls en een linker binnenschoen, tussen twee maten in ja, dat is lastig, maar misschien, misschien valt er hier wat te knutselen en daar wat te plakken, wat liefde hier en wat magie daar en…

Ik heb plaats genomen op een bankje tussen de skischoenen en kijk hoe Fieke heen en weer loopt over het tapijt, in telkens weer een andere schoen, gade geslagen vanachter een rij skischoenen door een Bruno in gedachten. Hij werkt te veel, zegt hij. Er zijn nauwelijks andere specialisten in Frankrijk. Niemand kan hem assisteren want ze ontbreken het geduld of de precisie om het vakwerk onder de knie te krijgen. Te veel werk, geen slaap, van midden zomer tot eind lente elk jaar weer, een telefoon die vaak rinkelt tijdens ons bezoek.

Toch weet ik vrijwel zeker dat Bruno niet alleen is. Niet echt. Kleine skiërtjes met skivoeten en goggle-ogen komen tevoorschijn wanneer hij de gordijnen sluit, door een klein deurtje verborgen vanachter de skischoenen, zo ergens in een hoek van de winkel. Ze geven hem zijn gereedschap aan, organiseren de schoenen in rijen (zonder hen zou het écht een rommel zijn), wijzen hem op dubbele afspraken in zijn agenda, doen suggesties na het vertrekken van de moeilijkste voeten en houden zich muisstil wanneer Bruno zijn laatste, magische spreuk gebruikt om de skischoen leven in te blazen.

Bruno heeft misschien moeite met het vinden van een menselijke assistent, alleen maar omdat de skiërtjes erg kritisch zijn op het geklungel van zijn vorige assistenten en ze het gewoon niet zo op mensen hebben, die lawaaimakers met warme, gevoelige voeten die ook nog eens plastic schoenen nodig hebben en zelfs ski’s.

Maar goed, zij en Bruno gaan al vele honderden jaren terug en hij betaalt ze uit in chocolade. Dat hebben ze niet, daar zo waar zij vandaan komen.

Fieke moet nog vaak naar Bruno om samen met hem de skischoenen te vinden die haar de komende jaren soepeltjes door de winterse bergen laten bewegen. ’s Avonds zo tussen vier en zes moet ze hem bellen, en dan heeft hij ofwel een halfuurtje over, ofwel de gordijnen al gesloten, peinzend met een skischoen in zijn hand, een skiërtje dat over zijn agenda gebogen staat en nee schudt wanneer Bruno vragend naar hem kijkt.

Fieke’s volgende afspraak woon ik natuurlijk graag weer bij. Dan kan ik op zoek naar dat deurtje of de rijen skischoenen afspeuren naar een paar ogen dat stiekem meekijkt, en laat ik onopvallend wat chocolaatjes achter. Misschien gaan ze mij dan wel leuk vinden.

De kleur wit is terug in mijn verhalen. Zelfs nu de Mélèze nog oranje is, schrijf ik al over wit. Wit op de bomen, wit op de grond en de kleine storm in mijn hart, die alles begraaft in het wit. Het is November en ik kom thuis.

Ik kan niet goed omschrijven wat het met me doet, die komst van de winter. Te veel om niet onzinnig te klinken, het is maar sneeuw, zou je zeggen. Maar het haalt me overhoop en zet me terug op mijn plek, de wereld waar ik alleszins vandaan lijk te komen, wat geenszins waar is.

Hoe is het mogelijk.

De fanfare van het skiseizoen staat voor de deur. Felgekleurde ski’s en schoenen, bekende namen van gevaarlijke afdalingen, koude, huilende kinderen, lawaai van aanbiedingen en geld dat in vier maanden verdiend moet worden, auto’s, files, bochten die op een bepaalde manier gedraaid worden, ski ik goed of ski ik slecht, waarom ben ik moe, waarom ben ik niet moe, was ik niet snel genoeg gisteren, niet snel genoeg, nee, hoe word ik goed, goed, goed?

Maar nog even, nog een maand, zijn de bergen besneeuwd en is die sneeuw op haar allermooiste betekenisloosheid. Vandaag ben ik verwondert en opgetild en neergezet, terug waar ik hoor. Zo gelukkig.

Guess Who. It’s The Figue.

Florice is de flirt in de kraam schuin tegenover ons. Ik schat hem zo’n jaar of vijftig, met grijze lokken en een linker knipoog. Hij is niet te vertrouwen, die Florice. Noch zijn groenten.

Op de markt staan producenten en doorverkopers. Doorverkopers herken je aan een te groot assortiment, ‘verschilt niet van de supermarkt’ zegt Thomas. Producenten staan er met hun eigen broccoli, aardappelen en pompoenen. Onze overbuurman ontbreekt het soms aan groenten, koopt ze dan in bij de Italianen op de hoek en zet ze voor een hogere prijs te koop in zijn eigen kraam.

Het is zondag negen uur in Briançon. Ik sta achter een kraam gemaakt van bamboe, in de frituurdampen van ‘Les Saveurs des Îles’ (de smaken van de eilanden), van Samossa’s en Nems met garnalen, kip of groenten. Mijn klanten zijn met pensioen, want de romantici en uitslapers liggen nog op bed en komen twee uur later, en de gezinnen hebben eveneens tijd nodig om op te starten.

Thomas frituurt ons koopwaar en legt het dan in bakken voor me. Ik schep het in zakjes en stop het briefgeld in mijn broekzak. Schreeuwen hoef ik niet, want de bamboekraam valt in het oog en mijn zakken vullen zich als vanzelf.

Halverwege de ochtend maakt Florice de oversteek met een klein trosje druiven en legt die op de toonbank. ‘Voor jou, hè, niet voor Thomas.’ Zijn linkeroog knipoogt. Even later krijgt Thomas een uitnodiging van de meneer met de forellen om, na het afbreken van de markt, oesters en witte wijn bij zijn buurman te proeven. De mevrouw van de schoenen houdt zich niet meer aan haar eigen belofte en komt toch, zoals elke zondag, langs bij Saveurs des Îles voor een zak met Accras. Thomas schept een tiental extra Accras in haar zak en laat haar minder betalen. Tegen het einde van de markt wordt er een kist met groenten gedumpt naast de kraam, even later zie ik Thomas een zak met Samossas weggeven aan iemand wiens geld niet in mijn broekzak beland. Op onbekende wijze verschijnt een groot, vers stuk kaas in de mand met persoonlijke bezittingen.

Zo ongeveer iedereen die ik ken in Briançon passeert die ochtend onze marktkraam, want zo ongeveer iedereen die ik ken gaat op zondag naar de markt. Ik kan me niet verbergen voor werkgevers die ik ben vergeten te antwoorden, noch voor gierende vrienden die Falaffels pikken en daarom door Thomas gedwongen worden te helpen met de afbouw van de kraam.

Ik geef hem de proppen biljetten van mijn broekzak en voel me een handelaar, een marktkoopvrouw, een echte, al word ik gewoon via een contract uitbetaald en heb ik alle geheimen van de markt nog om te ontdekken.

’S middags ligt er een zak Goutalis op de keukentafel, naast een stuk kaas en een stapel wortelen. Ik was het frituurvet uit mijn haren en neem grijnzend plaats achter het waar. Mijn eerste dag op de markt van Briançon is een absoluut succes.

Mijn bazin loopt erg langzaam. Zo’n zes seconden per stap. Het lukt haar niet om haar volgende voet snel genoeg te laten landen, daardoor is ze uit evenwicht wanneer er geen steun beschikbaar is. Gelukkig is het restaurant klein: ze kan via het keukenblad langs de bar en eerste twee tafels naar de uitgang. Die twee tafels staan voor de gelegenheid tegen elkaar aangeschoven.

Ik zit naast de ‘comis de cuisine’, de keukenhulp die tegen het einde van het seizoen onofficieel chef is geworden. De weinige klanten die we hadden dachten dat wij samen het restaurant runden. Wat we vooral deden was de tijd doden, vaak door te praten over wat we stiekem op onze telefoons aan nieuws zagen, of over Briançon, of zijn vader, die eens opgepakt was door de politie omdat hij een bevallende vluchteling had geholpen bij de oversteek naar het ziekenhuis.

Midden aan tafel zit de echtgenoot van mijn bazin. Hij is stil, vanavond. Hij lijkt nergens op aan te kunnen haken, niet op de conversaties aan tafel en niet, in grotere zin, op het leven in het Westen. Over een maand gaat hij terug naar Nepal, maar eerst moet hij naar het ziekenhuis. Ze hebben op een echo gezien dat zijn lever te groot is. Hij lijkt echter blij om ook iets te hebben, want alle aandacht gaat altijd naar zijn zieke vrouw, die tegelijkertijd niets kan doen voor het restaurant en hem constant nodig heeft. Het aangeven van haar telefoon, haar stok, haar sleutels.

Beiden ontkennen regelmatig dat hij een alcoholprobleem heeft, maar sinds we weten dat hij een vergrootte lever heeft, weten we ook wat hij telkens in de kelder deed. Het verband heeft hij zelf nog niet gelegd, daarom blijft hij ons vertellen over zijn ziekte, desnoods met een glas rosé in zijn hand.

Aan het einde van de tafel zit mijn voorganger in de bediening, tevens kleermaker, marktkoopman en reisorganisator. Hij draagt een Afrikaans shirt en heeft lange blonde haren. Ik zie hem vaak in Briançon, zoals iedereen; hij is iemand die je niet echt kan missen, op zijn crossmotor met zijn zoontje of aan de hand van zijn schitterende Afrikaanse vriendin. Hij helpt mijn bazin veel, zit vaak met haar aan de telefoon, weet inmiddels wat ze wel en wat ze niet kan en helpt waar nodig.

En naast mij zit Fieke, mijn genodigde voor de avond, en tegenover me het vriendinnetje van de comis. Achter ons ligt het terras in stukken, het meubilair opgestapeld in de koepel en de verzameling schommelende kaarsenhouders op de ronde tafel. We eten Momo’s, Nepalese salade en Indiase poulet Korma, alles wat nog over was, en delen een piepkleine wereld die keihard ten einde loopt. Ze is mooi, mijn bazin. Als ze lacht, dan gebeurt er iets in de ruimte. Iets verandert. En als ze huilt, dan huilen we allemaal een beetje mee.

Soms laat ik dingen gaan, in het Frans. Dan snap ik een verhaal of conversatie niet, een woord of een idee, en let ik maar half op. Een soort ‘laat maar’ luiheid die volgt uit het leren van een taal en de duizenden momenten van onbegrip die daar onvermijdelijk bijhoren.

Het verhaal van coulée de boue kwam meerdere malen terug. Eerst een keer op de radio, daarna in gesprekken, en begin Juli pikte ik zo ongeveer op dat er iets in de vallei was gebeurd wat de weg naar Nèvache blokkeerde. Ik dacht aan een ingestorte rotswand, misschien, of een verzakking; iets dat met wat graafmachines en menselijk huishouden wel opgelost kon worden. Hier in de bergen ligt er constant iets op de weg, moet het wegdek hernieuwt, zijn valleien afgesloten. Ik had geen idee.

Ik had geen idee dat, na een reeks stormen, een zes meter hoge modderstroom een deel van de vallei had weggevaagd.

De dag waarop ik ging kijken, leerde ik dat het aanzicht van een verwoest natuurgebied haast fysiek pijn doet. Het gras, de rivier, de bomen, bloemen, paden, oevers, alles dat met zoveel aandacht, tijd en liefde bij elkaar stond – dat realiseer ik nu – en aanvankelijk perfect was, was weg. Onder een zes meter diepe laag van bleke aarde en vieze stenen.

Ergens spreekt de destructie van een ongelofelijke kracht van de natuur; het laatste wat je kunt doen is met haar sollen. Ze maakt de wereld prachtig en bedelft haar dan onder de modder. Geen lawinehekje had een zandkorrel kunnen tegenhouden. Ze geeft en neemt, ze bloeit en laat het dan stormen, onweer en regen zoveel dat je voelt dat ze woedend is.

Wat buurtbewoners en de Briançonnais zeggen over de coulée de boue is het volgende: De vallei heeft altijd last van modderstromen gehad wegens haar diepte en haar grond, maar de geulen worden breder en breder. Eenmaal kaal is een flank kansloos. Het zijn de bomen die de aarde moeten verankeren, maar ze krijgen de tijd niet om groot te worden. Nu de wereld daarbij warmer wordt, is de aarde droger en kan ze minder vocht opnemen. De rotsen brokkelen af en de stormen zijn veel heviger, een dergelijke stortvloed doet een broze berg moeiteloos wegsmelten.

De Clarée maakt vreemde slingeringen door de vallei, ze heeft een nieuwe weg moeten vinden, maar neemt die nog niet met overtuiging. De vallei is veranderd en zal blijven veranderen. Met de natuur sollen kan dus eigenlijk wel, en de gevolgen zijn van modder. ‘Le maire espère un arrêté de catastrophe naturelle’, ‘de burgemeester hoopt op een stop van de natuurramp’, stond het in de krant. Wie niet.

De stormen blijven ook nu regelmatig over de vallei waaien en boezemen angst in, vooral vanwege de gewelddadige hoeveelheid water die uit de lucht valt. De kracht ervan is hoorbaar en voelbaar. Nu de betekenis van coulée de boue tot me is doorgedrongen, kan ik me niet veilig wanen aan de binnenkant van het huis. We liggen misschien afgeschermd van de modderstromen, maar de natuur ligt niet afgeschermd van ons. Of haar, of wij, is wat ik denk als ik uit het raam staar. En het engste is nog dat daar waarschijnijk geen verschil tussen bestaat.

Mijn overbuurman heet Christian, ‘Kri Kri’, en heeft twee katten van achttien jaar oud die niet alleen gelaten kunnen worden. Wanneer hij en zijn vrouw boodschappen doen, moeten ze dus mee. Op de achterbank. Ik heb die achterbank een keer met de katten gedeeld toen het echtpaar me oppikte in Briançon, waar ik aan het liften was. Tijdens het rijden keken beiden uit het raam.

Ik vertelde Kri Kri dat ik van plan was om Tigrou uit het asiel te halen, en hij antwoordde met: Pas op. De katten van La Vachette worden overreden. Mensen rijden als gekken. De kat van mijn hoogsteigen huisbaas was blijkbaar twee jaar geleden overreden. Ze hadden de burgermeester van Val de Près (onze commune) gevraagd om verkeersdrempels en wachten er al jaren op. In de tussentijd hebben ze maar gigantische bloembakken neergezet, maar daar slingeren de duivels als gekken omheen.

De katten van Kri Kri en zijn vrouw mogen dus niet naar buiten.

Tigrou mag eigenlijk ook nog niet naar buiten, maar is gisteren toch ontsnapt. Ik was niet bang dat hij niet meer terug zou komen, geïnaugureerd bij één van de kattenbendes, maar vreesde vooral dat ik hem als pannenkoek op het asfalt terug zou vinden.

Gelukkig zijn er een aantal goede ontwikkelingen in La Vachette: Aan het begin van de Dodekattenweg is iemand bezig een bar te openen. Als het goed is kunnen we er vanaf november bierdrinken en ik zie dat helemaal voor me. Ik ben erg bereid een barhanger van mijn eigen dorpskroeg te worden. Fieke en ik zullen er onze dagen beginnen met een koffie en een sigaret boven onze opengeslagen kranten (daarvoor moeten we eerst beginnen met roken en ons abonneren op een krant).

Een paar huizen verder staat het woord ‘boulangerie’ (bakker) op de gevel geschilderd, maar die bladert af, en de luiken zijn dicht, en de deur is gesloten. Voor croissants moeten we momenteel De Verschrikkelijke Weg naar Briançon over, het liefst met de fiets, maar we zijn er nog niet over uit of we in naam van ecologie onze levens moeten wagen. Idealiter zou die bakker dus gewoon heropenen. Deze goede ontwikkeling vindt vooral plaats in de fantasie.

Tevens is er naast mij een evenementkip komen wonen, een ‘poul nain’ (dwergkip), met zoveel veren op haar poten dat het lijkt alsof ze elegante sloffen draagt. Als de buurmeisjes thuis zijn, loopt ze vrij rond, zo een beetje in de rondte, verward en op zoek. Het is de vreemdste kip die ik ooit gezien heb, ik hoop dat ze het nooit tot de Dodekattenweg schopt.

La Vachette is in veel opzichten een leuk klein dorp: Ze is de poort tussen de Clarée en de beschaving, buurtbewoners kennen en begroeten elkaar en de dwergkip loopt vrij rond. Maar juist daarom is het makkelijk om te vallen over de (kleinere) negatieve aspecten van het leven hier, zoals de hoeveelheid en snelheid van auto’s, het ontbreken van een fietspad om er te komen en eveneens die verse croissants in de ochtend.

Het is me opgevallen dat wonen in een dorp de illusie wekt dat vooruitgang mogelijk is. Op een plek waar zo’n honderd mensen wonen voelt de ideale samenleving binnen handbereik, alsof de beoogde verandering afhangt van het overtuigen van die honderd mensen (kom, jongens, we graven gewoon een groot gat aan het begin van het dorp, dan rijden alle auto’s erin). Het realiseren van de verkeersdrempel klinkt daarom als een schoolproject, alsof Kri Kri het kamertje van de directeur kan binnenlopen met een tekening van een bedreigende auto en zijn bange katten.

Het probleem is dat de auto’s die zijn katten en mijn eigen Tigrou bedreigen vanuit heel Europa komen, de Clarée wereldwijd op internet gevonden kan worden en het belang van de beestenlevens en de rust in La Vachette totaal in het niet valt bij het profijt dat Nevache en de rest van de Clarée heeft bij het toerisme. Een drempel valt niet even op een vrijdagmiddag uit de grond te stampen, daar moeten ongetwijfeld allerlei belangrijke mensen over beslissen. Waarom er ’s zomers niet gewoon elk halfuur een bus heen en weer toeft, het zal vast ergens mee te maken hebben. La Vachette is niet zo dorpig als het lijkt, het is deel van een groot, groot geheel.

Ik heb Tigrou maar gezegd dat hij de Dodekattenweg moet vermijden, want de drempel komt er toch niet. Jammer genoeg is Tigrou een kat en snapt hij niet wat ik zeg (ik heb hem ook gevraagd om de dwergkip met rust te laten, tot nu toe heeft de dwergkip geluk gehad). Ik zal hem niet opsluiten, maar zorgen maak ik me wel.